Τις γιορτινές ημέρες κατακλυζόμαστε από πλήθος τραγούδια που έχουμε μάθει πια να τα ταυτίζουμε με τα Χριστούγεννα. Καθώς τα Χριστούγεννα αποτελούν μία από τις πιο «παγκοσμιοποιημένες» γιορτές, πολλά από αυτά τα τραγούδια που υπάρχουν ήδη από τις παιδικές μας αναμνήσεις, είναι αγγλόφωνα και τα συναντάμε ξανά και ξανά σε σχολικές γιορτές, στο ραδιόφωνο, σε ταινίες.

Ένα εξ αυτών (ίσως από τα ωραιότερα) είναι το «Hark! The Herald Angel Sing». Σίγουρα θα αναγνωρίσουμε τη μελωδία του σε πολλές διαφορετικές εκδοχές.

Πρόκειται για έναν χριστουγεννιάτικο ύμνο που η δημιουργία του ανάγεται στις αρχές του 18ου αιώνα. Εκτιμάται ότι γράφτηκε περίπου το 1739 στην Αγγλία από τον Τσαρλς Γουέσλεϊ, Αγγλικανό κληρικό και έναν από τους βασικούς εκπροσώπους του Μεθοδιστικού κινήματος αλλά και πολυγραφότατο υμνογράφο, ο οποίος στη διάρκεια της ζωής του εκτιμάται ότι συνέθεσε πάνω από 6.500 ύμνους.

Φωτό: Wikimedia Commons
Φωτό: Wikimedia Commons

Στο πλαίσιο του μεθοδιστικού θρησκευτικού κινήματος, τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα είχαν εξαιρετικά μεγάλη σημασία καθώς το τραγούδι δεν λειτουργούσε μόνο ως έκφραση θρησκευτικής πίστης. Ήταν παράλληλα ένας δίαυλος «λαϊκής θεολογίας», μεταδίδοντας τα βασικά μηνύματα του χριστιανισμού αλλά και το περιεχόμενο της Βίβλου σε λαϊκά στρώματα που δεν είχαν τη δυνατότητα να την διαβάσουν. Παράλληλα τα κάλαντα απευθύνονταν σε ανθρώπους που βρίσκονταν σε μεγάλη κοινωνική απόσταση από την εκκλησιαστική ιεραρχία της Αγγλικανικής Εκκλησίας.

Οι Μεθοδιστές συχνά τραγουδούσαν εκτός ναών, σε δρόμους, σπίτια, αγρούς. Έτσι, τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα προσέλκυαν κόσμο που δεν θα πήγαινε στην εκκλησία, έκαναν το μήνυμα του Ευαγγελίου προσιτό και συναισθηματικά άμεσο, λειτουργούσαν ως «κήρυγμα με μουσική».

Οι μελωδίες των Μεθοδιστών επίσης, έδιναν έμφαση στο συναίσθημα, τη χαρά και μετέτρεπαν την πίστη σε βίωμα στο σήμερα.

Το «Hark! The Herald Angels Sing» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο ύμνος είναι βασισμένος στο Ευαγγέλιο του Λουκά και περιγράφει μια χορωδία αγγέλων που υμνεί τη Γέννηση του Χριστού. Η σύγχρονη εκδοχή του τραγουδιού περιλαμβάνει ένα μέρος του αρχικού ύμνου, με τους στίχους παραλλαγμένους στην πάροδο του χρόνου. Ακολουθεί η πρώτη στροφή, μεταφρασμένη στα ελληνικά:

«Ακούστε! Οι άγγελοι ψάλλουν χαρμόσυνα:
Δόξα στον νεογέννητο Βασιλιά
ειρήνη στη γη και γλυκό έλεος,
Θεός και αμαρτωλοί έχουν συμφιλιωθεί.

Χαρείτε, όλα τα έθνη, σηκωθείτε,
Ενωθείτε στον θρίαμβο των ουρανών.
Μαζί με τα αγγελικά τάγματα διακηρύξτε:
Ο Χριστός γεννήθηκε στη Βηθλεέμ.
Ακούστε! Οι άγγελοι ψάλλουν χαρμόσυνα,
Δόξα στον νεογέννητο Βασιλιά».

Επίσης, το τραγούδι που ακούμε σήμερα βασίζεται σε μια μελωδία που δημιουργήθηκε σχεδόν έναν αιώνα αργότερα. Το 1855, ο Βρετανός μουσικός Γουίλιαμ Χέιμαν Κάμινγκς , ο οποίος έπαιζε εκκλησιαστικό όργανο στο Γουόλθαμ Άμπεϊ, βόρεια του Λονδίνου, διασκεύασε ένα μέρος από τον κοσμικό ύμνο Festgesang του Γερμανού συνθέτη Φέλιξ Μέντελσον, για να ταιριάζει στους στίχους του «Hark! The Herald Angels Sing».

Σημειώνεται ότι ο Μέντελσον έγραψε το Festgesang το 1846 για τον εορτασμό της 400ής επετείου από την ανακάλυψη της τυπογραφίας.

Το «Σχόλιο» του Διονύση Σαββόπουλου

Και τι σχέση έχουν όλα αυτά με τον Σαββόπουλο;

Μία από τις πιο σημαντικές δημιουργικές στιγμές στη διαδρομή του σπουδαίου Έλληνα τραγουδοποιού ήταν η μουσική που έγραψε για την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Happy Day» το 1976, η οποία εκτυλίσσεται στη Μακρόνησο των τελών της δεκαετίας του ’40, όταν το νησί ήταν τόπος εξορίας και φυλάκισης κομμουνιστών και αντιφρονούντων.

Η ταινία, γυρισμένη λίγο μετά τη Χούντα, αφορά την σκληρή καθημερινότητα και τα άγρια βασανιστήρια που υπέμεναν οι κρατούμενοι της Μακρονήσου, τον παραλογισμό της εξουσίας και τις στιγμές διεξόδου των κρατουμένων από την «κόλαση» που ζούσαν, μέσα από την επικοινωνία και την Τέχνη.

Ο Σαββόπουλος «ντύνει» την ταινία με μελωδίες και τραγούδια, κάποια εκ των οποίων βασίζονται σε στίχους πραγματικών κρατουμένων της Μακρονήσου. Για τη μουσική του «Happy Day», κέρδισε το βραβείο καλύτερης μουσικής για ταινία στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1976. Αρνήθηκε να το παραλάβει.

Στο soundtrack που κυκλοφόρησε ωστόσο την ίδια περίοδο, εμπεριέχεται και ένα τραγούδι με τον τίτλο «Σχόλιο», το οποίο δεν ακούγεται στην ταινία.

Ακούστε μετά το 0.36

Το τραγούδι αυτό δεν ακούγεται στην ταινία και φαίνεται να συνοψίζει τη «σχέση» του Σαββόπουλου με αυτό το φιλμ αλλά και με την Μακρόνησο.

«Δεν έχει τι, δεν έχει πώς
Της ταινίας μας το φως
Μια κηλίδα μόνο σκάει
Και το καίει και το γεννάει
Την ελένε Μακρονήσι. Ο λαός έχει νικήσει…»

Οι στίχοι είναι δικοί του, η μελωδία όμως παραπέμπει κάπου… αλλού.

«Τέσσερα μουσικά μέτρα της μελωδίας είναι από αγγλικό Χριστουγεννιάτικο ύμνο», γράφει ο ίδιος ο Διονύσης Σαββόπουλος στο album του «Happy Day» και είναι ξεκάθαρο ότι η μελωδία είναι βασισμένη στο «Hark! The Herald Angels Sing».

Μάλιστα, στην τελετή απονομής του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, όπου ο Σαββόπουλος βρέθηκε αλλά αρνήθηκε να παραλάβει το βραβείο, επέλεξε να τραγουδήσει στη σκηνή αυτό το τραγούδι.

«Να γίνει γεγονός αναστάσιμο. Καλό ξημέρωμα», ακούγεται να λέει, μεταξύ άλλων, ο Σαββόπουλος στο τέλος του δίσκου και μετά «παίζει» ξανά μόνη της αυτή η μελωδία (και με μπουζούκι).

Ακούστε μετά το 1.22

Η απίστευτη αυτή μουσική συνάντηση και ο συμφυρμός ενός χριστουγεννιάτικου ύμνου με τον πολιτικό και οραματικό χαρακτήρα που έχει η προσέγγιση του Σαββόπουλου στο «Happy Day» είναι σχεδόν συγκινητικός. Δείχνει τη δύναμη της τέχνης να ενώνει τελείως διαφορετικά -φαινομενικά έστω- στοιχεία, αναδεικνύοντας κοινά. Στον εορτασμό, στο συναίσθημα, στο βίωμα, στο όραμα.